Stanford Üniversitesi Psikoloji Bölümü Profesörü Philip Zimbardo, her insanin gerekli şartlar oluşursa ve kontrolsüz güç verilirse zalimleşebileceğini göstermek için bir deney planladı.

Zimbardo Deneyi, 1971’de Stanford Üniversitesi’nin bodrum katında oluşturulan sahte hapishanede, yetmiş kişi arasından seçilmiş olan yirmi dört lisans öğrencisinden gardiyan ve mahkum olarak davranmalarını sağlayacak şekilde 2 haftalık bir süreç içerisinde tamamlamayı planladı.

SÜREÇ

Mahkum olarak seçilen öğrenciler evlerinin önünden hırsızlık suçlaması altında polisler tarafından alındı ve bir suçlunun tutuklanma işlemi sırasında gördüğü tüm prosedürler (parmak izi, fotoğraf vb.) öğrencilere uygulandı.

Gardiyan olarak seçilen öğrencilere ise üniforma, cop ve göz temasından kaçınmaları için gözlük verildi. Mahkumlara karşı kesinlikle taviz vermemeleri, düzeni sağlamaları ve mahkumlara numaraları ile hitap etmeleri tembihlendi. Ama düzeni nasıl sağlamaları gerektiği konusunda herhangi bir komut verilmedi.

Deneyin ilk günü ilk saatlerde her şey normal ilerlerken saat 2.30’da gardiyanlar düdük çalarak mahkumları sayımlardan ilki için uykularından sertçe uyandırdı. Sayımlar, mahkumların numaralarıyla ilişki kurmasına olanak sağladı. Deney gittikçe daha gerçekçi olmaya başladı gardiyanlar, mahkumların sözlerini dinliyor olmasından tatmin olmaya başlamıştı. Sözleri dinlenmediğinde ise onlara ceza veriyorlardı. Mahkumlar ise psikolojik olarak zorluk çekmeye başlamış hatta 2 tanesi deneyden ayrılmak istediklerini belirtmişlerdir. İlerleyen zamanlarda mahkumların gardiyanlarla aralarını düzeltmek için işbirliği yaptıkları fark edilmiştir. 2 hafta sürmesi planlanan deney 6.günün sonunda deney sahasının bilimsellikten çıktığını fark etmeleri sonucunda deneye son verilmiştir.

SONUÇ

Bu deney bizlere toplumun bizlere biçtiği ve uygun gördüğü rollere farkında olmadan nasıl sahiplendiğimizi ve o rolün etkisinden çıkamadan, kontrolsüz bir şekilde yerine getirdiğimizi net bir şekilde ortaya koymuştur. Stanford Hapishane Deneyi yapıldığı dönemden günümüze kadarki döneme kadar etik açısından çokça tartışıldı 

ZİMBARDO’NUN DENEY HAKKINDAKİ DÜŞÜNCELERİ

Zimbardo konuyla ilgili görüşlerini ilk yıllarda birkaç makale ile dile getirmiştir. Sonsrasında daha ayrıntılı açıklamasını yapabilmek için deneyden 36 yıl sonra Şeytan Etkisi kitabını yayımlamıştır. 

Aynı zamanda deney, ilk olarak 2001 Almanya yapım ‘Deney’ filmine daha sonra 2010 yapımı ‘The Experiment’ filmine ve son olarak 2015 Amerika yapımı aynı adlı ‘The Stanford Prison Experiment’ filmine konu olmuştur.

DİPNOT

Ünlü deneyi çevreleyen etik meseleler sıklıkla Zimbardo’nun fakülte arkadaşı Stanley Milgram’ın 1961’de Yale Üniversitesi’nde gerçekleştirdiği Milgram Deneyi ile karşılaştırılır. Milgram Deneyini incelemek isterseniz web sitemiz üzerinden ‘Otoriteye Nasıl Boyun Eğiyoruz?’ adlı yazımızı okuyabilirsiniz.