Öfke kişinin bir engellenme durumuyla karşı karşıya kaldığında ortaya çıkan hazzı yaşayamama bazen incinme, yoksun kalma durumlarına tepki olarak kendini gösteren bir duygudur. Gelişimleri boyunca gerek fiziksel gerek duygusal büyümeleri devam eden çocuklar, zaman içerisinde çeşitli birçok duyguyu tanımaya, öğrenmeye ve deneyimlemeye başlar. Öfke, hem çocukların hem de ebeveynlerin zaman zaman anlamakta ve belki ifade etmekte zorlandıkları duygulardan bir tanesidir. Tehlike ve hayal kırıklığı getiren, sosyal durumların uyarımı ile ortaya çıkan öfke (Averill , 1982), aynı zamanda çevremizdeki hangi olayları öfkelendirici bulduğumuza yönelik fikirlerimiz ve tutumlarımız ile de şekillenir (Kerr & Schneider, 2008).

Öfkeyi ve günlük hayatımızdaki işlevini anlayabilmemiz için öfke nedir, ne işe yarar ve ne değildir? gibi soruların yanıtını bulmak aslında öfkeyi anlamamızı kolaylaştıran etkenlerden olur. Öfke aslında son derece normal ve yaşamın sürdürülebilmesi için gerekli uyarıcı bir duygudur. Bireyi olası tehlikeleri karşı uyarır ve kendisini korumasını sağlar. Öfke duygusu sınırlandırılabildiği zaman sağlıklı ve işe yarar durumdadır, fakat sınırlandırılamazsa bireyin kendisine ve çevresine zarar verebilir. Diğer tüm duyguların olduğu gibi öfkede insani bir duygudur ve çocuklarda gelişim döneminin bir parçası olarak sıklıkla görülebilir. Bu sebeple öfkeli bir çocuğun karşısında sergilenecek davranış çocuğun duygusunu kabul etmek ve ifade etmesine fırsat vermektir. Aksi davranışlar çocuğun susturulmaya çalışılması, azarlanması ve duygusu bastırılırsa bu davranışlar çözüm olmayacak tam tersi öfke halini tetikler nitelikte olacaktır. Öfke duygusuna bağlı olarak çocuklarda saldırgan davranışlar oluşabilir. Saldırganlık davranışı beraberinde ağlama, mızmızlanma, eşyalara ve kişilere zarar verme, ısırma, tükürme, çığlık atma, kalp atışının artması, yüzün kızarması gibi fizyolojik tepkiler de gözlemlenebilir. Öfkenin tetiklenmiş olduğu durumlarda ya da daha sonrasında, psikolojik olarak yansımaları çocukta yetersizlik hissi, suçluluk, çaresizlik gibi hislerin olduğu söylenebilir.

İlk Öfke

İlk öfke duygusu bebeklik döneminde görülebilir. Bebeğin fizyolojik ihtiyaçlarının zamanında karşılanmaması durumunda yaşanan stres, kaygı ve ağlama tepkileri gözlemlenen ilk öfke duygusudur. Okul öncesi dönemi çocukları ise öfke duygusuyla nasıl başa çıkacaklarını bilmedikleri için zorluklar yaşayabilirler. Duygularını kontrol edemediklerinde, sıkıldıklarında, akran ve kardeş ilişkilerinde güçlükler yaşandığında saldırgan tutumlar ve öfke hissi açığa çıkabilir. Okul dönemini kapsayan yaş gruplarında ise akademik performansa, aile çatışmalarına ve sosyal ortamlara bağlı olarak öfke hissi görülebilir. Sınır konulması, ceza verilmesi, reddedilmek ve ayrımcılığa maruz kalmak gibi yaşam olayları öfkeyi tetikleyebilir. Ergenlik döneminde de diğer dönemlerde olduğu gibi eksikliklere ve problemlere bağlı olarak öfke duygusu ortaya çıkabilir. Ayrıca ergenlerde ailelerine ve kendilerine karşı vermiş oldukları bağımsızlık mücadelesi, özgürlük ihtiyacı gibi faktörler öfke duygusunu tetikleyebilir.

Öfkeli Bir Çocuk İle Karşı Karşıya Kalındığında

• Çocuğun duygusunu kabul ettiğimizi göstermeli, duyguyu küçümseyici ya da reddedici tutumlardan uzak durulmalı.
• Neden sinirlendiğine dair düşünmesine fırsat verilmeli, öz farkındalığını geliştirmeye yardımcı olunmalı.
• Öfkenin ikincil bir duygu olduğu unutulmamalı ve arkasında yatan esas nedeni anlamaya çalışılmalı.
• Reddedici, kısıtlayıcı nutuk verici söylem ve davranışlardan uzak durulmalı.
• Eğer çocuktaki öfke davranışları sık ve uzun süreli olarak gözlemleniyorsa kendisini sakinleştirmekte fazlasıyla zorlanıyorsa, bu öfke davranışları aile içi sıkıntılara sebep oluyorsa veya okul hayatına, arkadaşlık ilişkilerine yansıyorsa ve kendisi için veya etrafındakiler için zarar verici riskler taşıyorsa bir uzman desteği alabilirsiniz.

Kaynakça

Averill, J . R. (1982). Anger and aggression: An essay on emot ion. Spring-Verlag
Duygu Odaklı Terapi ( Leslie S. Greenberg, Nobel Akademik Yayıncılık )
Güngör, A. (2009). Toplumsal ve duygusal gelişim. (A. Ulusoy, Ed.), İçinde Gelişim ve
öğrenme (93-124). Ankara: Anı Yayıncılık
Kandır, A. (2004). Gelişimde 3-6 yaş “çocuğum büyüyor”. İstanbul: Morpa Yayıncılık
Kerr, M. A. & Schneider, B. H. (2008). Anger expression in children and adolescents: A review of the empirical li terature. Clinical Psychology Review (28)559–577. ht tp://doi:10.1016/j.cpr.2007.08.001
Kökdemir, H. (2004). Öfke ve öfke kontrolü. Pivolka, 3(12), 7-10
Soykan, Ç. (2003). Öfke ve öfke yönetimi. Kriz Dergisi, 11(2), 19-27